Vai trò của công nghệ thông tin trong hoạt động xuất bản

            Không lâu nữa, nhiều người dân Việt Nam sẽ được thưởng thức các loại sách điện tử, là sản phẩm được tích hợp các dạng dữ liệu số (gồm text, hình ảnh, âm thanh...), xây dựng trên sự tương tác giữa người sử dụng và sách điện tử, cùng với các giao diện thân thiện đảm bảo tính khả dụng chính xác và khoa học. Để làm được điều này, chúng ta cần có cái nhìn tổng quan hơn về vai trò của công nghệ thông tin đối với hoạt động xuất bản

           Có thể nói rằng chúng ta đang sống trong thế giới công nghệ thông tin ở thời kỳ được phát triển sôi động nhất. Những sản phẩm điện tử, viễn thông, y tế, hàng không, đo đạc..từ những thiết bị thông dụng cho đến những thiết bị tinh vi đều được tích hợp trên nền công nghệ thông tin. Công nghệ thông tin không chỉ được ứng dụng và phát triển trong các cơ quan quản lý nhà nước mà nó đã thực sự được nhiều doanh nghiệp Việt Nam quan tâm và đầu tư, trở thành một phần không thể thiếu trong chiến lược phát triển của mỗi doanh nghiệp. Hoạt động xuất bản cũng không nằm ngoài qui luật phát triển đó. Bài viết này chủ yếu bàn về tầm quan trọng của công nghệ thông tin trong hoạt động xuất bản, để những người làm công tác xuất bản không chỉ trong các Nhà xuất bản mà cả các công ty in, các công ty phát hành sách cùng nhau nghiên cứu, tìm được các phương cách phát triển tối ưu nhất cho hoạt động xuất bản.

            Vậy các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xuất bản nói chung và các Nhà xuất bản nói riêng đã thực sự quan tâm và đầu tư cho sự phát triển và ứng dụng CNTT tại đơn vị mình hay chưa?? Câu trả lời là còn khá khiêm tốn. Ngoài một số ít các Nhà xuất bản có thâm niên và thương hiệu mạnh như Giáo dục, Kim Đồng, Trẻ, Chính trị Quốc gia…đã quan tâm và đầu tư cơ sở hạ tầng CNTT cũng như các phần mềm quản lý ngay từ thập niên 90, đến những nhà xuất bản tuổi đời còn rất trẻ như NXB Thông tin và Truyền thông (tiền thân là NXB Bưu điện) ngay từ khi mới thành lập (1997) đã học tập NXB Giáo dục, xây dựng ngay Bộ mã số xuất bản phẩm riêng, làm cơ sở cho việc tìm kiếm tra cứu các thông tin dữ liệu trong chương trình quản lý Thông tin xuất bản phẩm của đơn vị mình. Được Bộ Bưu chính Viễn thông và nay là Bộ Thông tin và Truyền thông tạo điều kiện, đơn vị đã được đầu tư một số dự án về CNTT. Đến nay, hệ thống cơ sở hạ tầng của đơn vị khá ổn: với 02 máy Server và hơn 40 máy tính cùng hệ thống truyền hình hội nghị… đã giúp cho đơn vị  không chỉ tăng cường được công tác quản lý , đặc biệt đối với 2 chi nhánh (miền Trung và miền Nam), mà còn tiết kiệm được các chi phí cho biên tập bản thảo, duyệt bản thảo hay báo cáo, hội họp…Với đặc thù hoạt động trong lĩnh vực xuất bản, lĩnh vực tư tưởng văn hóa không kém phần nhạy cảm, việc trang bị máy tính được nối mạng Internet cho từng biên tập viên, đã giúp cho công tác tra cứu, thẩm định cũng như biên tập  nội dung xuất bản được nhanh chóng và đầy đủ hơn, không chỉ góp phần tăng năng suất lao động trong hoạt động xuất bản mà còn giúp nâng cao chất lượng xuất bản phẩm. Đây là điều mà bất cứ biên tập viên nào cũng như bất cứ Nhà xuất bản nào đều mong muốn.

            Không chỉ tác động vào hoạt động quản lý, sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp nói chung và các doanh nghiệp xuất bản nói riêng, CNTT đang từng bước cải tiến, làm thay đổi nhiều loại sản phẩm, trong đó có các sản phẩm về xuất bản. Các sách, lịch, sổ tay...liệu có thể ngày càng được thiết kế sinh động hơn, bắt mắt hơn nếu không nhờ đến các phần mềm đồ họa ngày càng hiện đại hơn, phong phú hơn. Không chỉ dừng lại sách truyền thống, nhiều nhà xuất bản trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng đã và đang hướng tới các sách được đa dạng hóa nhờ sự hỗ trợ của công nghệ thông tin với cái tên gọi chung là sách điện tử (ebook). Có 4 cấp độ mà một cuốn sách ebook có thể được thể hiện, tùy theo mức độ công nghệ được đầu tư. Cấp độ 1 đó là các sách điện tử chỉ thể hiện bằng dữ liệu tĩnh, được định dạng file .pdf, html,... Đây là dạng sách điện tử đơn giản nhất mà bất cứ một Nhà xuất bản nào cũng có thể thực hiện được khi khách hàng có nhu cầu. Song dường như khách hàng cũng chưa có /hoặc còn ít thói quen đọc sách điện tử, nên mặc dù được quảng bá họ chỉ thích được tặng hoặc miễn phí chứ chưa thích mua. Điều này dễ hiểu khi trang Web Vietgle của Công ty Lạc Việt, trang Web có số lượng sách ebook khá đồ sộ nhưng ông TGĐ phải than thở là chưa có lãi tẹo nào trong khi hàng ngày phải đầu tư cho công tác bảo mật cũng như số hóa các sách khá lớn. Cấp độ 2 là các sách ebook có thêm phần minh họa bằng hình ảnh, biểu đồ tĩnh, làm phong phú hơn so với các sách ebook chỉ có text. Loại sách này phổ biến nhất là các chuyện tranh manga, khiến giới tuổi teen rất thích, không tiếc tiền bố mẹ khi đọc truyện online trên mạng, khiến cho các nhà mạng rất hài lòng. Cấp độ 3 của các sách ebook không chỉ có các hình ảnh động và âm thanh mà còn có thể có sự tương tác giữa người đọc sách và các ứng dụng của nó dưới sự hỗ trợ của các phần mềm chuyên dụng, khiến người xem/ người học vô cùng thích thú. Chúng ta đã từng được xem các chương trình dạy tiếng nước ngoài, chương trình dạy cách sử dụng các phần mềm ứng dụng trên máy tính, dạy yoga, dạy nấu ăn…các sách video/audio này chính là một dạng sách ebook hiện đang được người dùng mến mộ và thân thiện nhất. Đi tiên phong xuất bản dạng sách này là công ty Vật phẩm Văn hóa Sài Gòn, một số xuất bản phẩm của Công ty đã được chào bán ra thị trường và được người tiêu dùng đón nhận nhiệt tình. Một số công ty tin học đã bước đầu nghiên cứu thành công trên thị trường giáo dục với các sách dùng cho giảng dạy một số môn như toán, vật lý, hóa học...

Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông Lê Doãn Hợp thăm gian hàng trưng bày sách của NXB Thông tin và Truyền thông tại Hội chợ triển lãm sách quốc tế lần thứ III - 2010

            Nếu như đến cấp độ 3 của sách ebook sự tương tác mới chỉ ở cấp độ thấp, thì đến cấp độ 4 của ebook, người xem sách đã có thể được tương tác cao hơn nhiều. Loại sách này thường mang nội dung mô phỏng một hoạt động thí nghiệm (như phản ứng hóa học, hiện tượng vật lý..) hoặc một qui trình thử nghiệm tiên lượng trước được kết quả... công nghệ thông tin đầu tư cho loại sách này phức tạp hơn với chi phí cao hơn nhiều.

            Việc phân định giữa các cấp độ cũng chỉ mang tính chất tương đối, vì còn tùy thuộc vào tính năng đa dụng của mỗi sản phẩm do sự đầu tư công nghệ ở các mức khác nhau. Các Nhà xuất bản hoặc các công ty hoạt động trong lĩnh vực xuất bản, khi xây dựng chiến lược sản phẩm truyền thống cần quan tâm đến sản phẩm sách ebook này, vì nó thuộc về tương lai và hướng phát triển lâu dài không chỉ của Việt Nam nói riêng mà còn của thế giới nói chung.

            Thật khiếm khuyết khi không nhắc đến khâu cuối cùng của hoạt động xuất bản là tiếp thị và bán hàng, bởi vì doanh thu của hoạt động xuất bản được quyết định chính bởi khâu này. Bên cạnh việc tiếp thị và bán hàng truyền thống, người tiêu dùng ở Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung đã biết đến các tiếp thị và mua hàng qua Internet - một phát minh vĩ đại của ngành Công nghệ thông tin. Nếu như ở nhiều nước phát triển như Mỹ, Anh, Đức, Nhật bản, Canada...việc giao dịch mua bán trên mạng đã khá phổ biến, thì ở Việt Nam thì trường vẫn còn hết sức tiềm năng. Các sách điện tử dù ở cấp độ nào cũng mong muốn được phát hành đến tay người tiêu dùng. Không chỉ hy vọng vào doanh thu được được bán qua các đĩa CD, VCD, DVD mà mong muốn của các Nhà xuất bản, các công ty tin học, các công ty xuất bản là được bán qua mạng Internet một cách thuận tiện nhất cho người tiêu dùng, nhưng họ đều đang vấp phải trở lực khó nhất là việc thanh toán bằng thẻ ngân hàng chưa phải là phổ biến ở Việt Nam. Một số giải pháp đã được bước đầu được triển khai như ví điện tử VnMart, đã được các công ty như Vinabook, Kim Đồng, Nhã Nam, Đông A...sử dụng; hoặc thanh toán qua điện thoại di động nhờ nhắn tin đã được một số Website ebook lựa chọn như Tailieu.vn... Rồi đây, khi những chiếc điện thoại thông minh như IPhone 3G, Nokia N73, những thiết bị đọc chuyên dụng như Kindle DX, Sony Reader... không còn là sản phẩm xa xỉ nữa, sẽ trở thành những thiết bị thông dụng mà người dân hạng trung ở Việt Nam cũng có thể xài, thì các sách ebook dành cho giải trí, du lịch, sức khỏe..sẽ dễ dàng được tải về để người sử dụng thưởng thức, văn hóa đọc chắc chắn sẽ ngày càng phát triển, doanh thu từ các sản phẩm ebook sẽ có đất sống tươi tốt và xuất bản Việt Nam sẽ hội nhập ngày càng sâu rộng với xuất bản thế giới. Thành công đó chắc chắn phải nhờ đến sự đóng góp quan trọng của công nghệ thông tin, đã và đang được phát triển mạnh ở Việt Nam.