Xuất bản Việt Nam – Cơ hội và thách thức
Thứ sáu, 10/12/2010, 08:25
Thị trường xuất bản Việt Nam được đánh giá có nhiều tiềm năng phát triển với quy mô dân số quốc gia hơn 80 triệu người. Nhiều nhà xuất bản nước ngoài đã mở văn phòng đại diện để tìm kiếm cơ hội hợp tác kinh doanh trong lĩnh vực xuất bản phẩm. Cả nước hiện có 55 nhà xuất bản, trong năm 2009 mặc dù tình hình kinh tế quốc tế và trong nước có nhiều khó khăn, thách thức, nhiều nhà xuất bản vẫn hoạt động có lãi.
Trên thực tế, các NXB hiện nay phải đồng thời thực hiện hai nhiệm vụ: Nhiệm vụ văn hóa tư tưởng và nhiệm vụ kinh tế. Các NXB vừa phải xuất bản những đầu sách tuyên truyền, phổ biến đường lối, chính sách, pháp luạt của Đảng và Nhà nước, sách giáo dục truyền thống… vừa phải tìm hiểu, nắm bắt nhu cầu của người đọc để tung ra thị trường sách những dòng sách hấp dẫn bạn đọc, tạo ra lợi nhuận cho NXB. Quả thực, đây là nhiệm vụ kép rất khó khăn.
Có thể nói, cùng với báo chí, ngành xuất bản đã góp phần giữ vững sự ổn định chính trị của đất nước, cùng với các ngành khác góp phần xây dựng, bồi đắp nền tảng tư tưởng, nâng cao dân trí, tâm hòn và bản lĩnh các thế hệ Việt Nam. Đây có thể được coi là đóng góp lớn của xuất bản vào công cuộc xây dựng đất nước, phát triển nguồn nhân lực Việt Nam. Tuy nhiên, một số cơ quan chức năng lại cho rằng hoạt động xuất bản thực chất là hoạt động sản xuất kinh doanh, phải tự trang trải chi phí và tạo ra lợi nhuận. Người ta đã quá chú ý đến khía cạnh kinh tế mà ít chú trọng đến giá trị văn hóa tinh thần mà ngành xuất bản đem lại cho mọi người, cho xã hội.
Trong làng xuất bản Việt Nam hiện nay nổi lên một số NXB năng động, nhạy bén, nhanh chóng thích nghi với cơ chế thị trường đã xây dựng được tên tuổi của mình, tạo ra dòng doanh thu và lợi nhuận khá, có thể kể đến như NXB Giáo dục, NXB Kim Đồng, NXB Trẻ, NXB Bản đồ… Nhưng vẫn còn đó nhiều NXB nhỏ, mới thành lập rơi vào tình trạng thua lỗ, không đủ tiền để chi trả lương cho biên tập viên. NXB hoạt động thua lỗ một phần do chưa xác định được con đường đi riêng của mình, công tác tìm hiểu nhu cầu thị trường, nắm bắt thị hiếu người đọc chưa được chú trọng, yếu kém trong khâu tiếp thị, quảng cáo. Mô hình tổ chức của các NXB hiện nay đang là một trong những vướng mắc cơ bản hạn chế sự đầu tư, phát triển của từng NXB và của toàn ngành. Khả năng quản trị doanh nghiệp của nhiều giám đốc NXB còn yếu và không được đào tạo, bồi dưỡng một cách hệ thống và thiết thực.
Mô hình tổ chức – rào cản sự phát triển của các NXB
Theo quy định của Luật Xuất bản, các nhà xuất bản được tổ chức và hoạt động theo 2 loại hình là doanh nghiệp kinh doanh có điều kiện hoặc sự nghiệp có thu. Nhưng trên thực tế 55 nhà xuất bản được tổ chức hoạt động dưới nhiều mô hình khác nhau tuỳ thuộc vào cơ quan chủ quản. Hiện có 23 NXB tổ chức hoạt động theo loại hình doanh nghiệp, trong đó 6 NXB chuyển đổi sang Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên 100% vốn Nhà nước (NXB Hồng Đức là Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên nhưng chưa rõ mô hình hoạt động); 32 NXB tổ chức hoạt động theo loại hình sự nghiệp, trong đó 10 NXB tổ chức hoạt động theo loại hình sự nghiệp tự đảm bảo một phần chi phí, 22 NXB tổ chức hoạt động theo loại hình sự nghiệp tự trang trải 100% kinh phí.
Ngoài các mô hình tổ chức trên, hiện nay do việc chuyển đổi, sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước, một số NXB chuyển sang mô hình tổ chức hoạt động không nằm trong sự điều chỉnh của Luật Xuất bản như Công ty mẹ Công ty con (NXB Giáo dục) hoặc chuyển đổi sang Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên 100% vốn Nhà nước đối với tất cả các NXB thuộc loại hình doanh nghiệp theo lộ trình thực hiện Luật Doanh nghiệp năm 2005.
Việc chuyển đổi sang một mô hình tổ chức mới không nằm trong sự điều chỉnh của Luật Xuất bản đang có sự bất cập về việc thực hiện đúng tôn chỉ, mục đích của hoạt động xuất bản, sự chỉ đạo của cơ quan chủ quản và việc bổ nhiệm các chức danh Giám đốc, Tổng biên tập nhà xuất bản, ngoài ra còn xuất hiện những chức danh không được quy định trong Luật Xuất bản như Chủ tịch công ty, Kiểm soát viên. Mặt khác, việc cơ quan chủ quản của nhà xuất bản không đảm bảo đủ các điều kiện cần thiết để chuyển đổi sang Công ty TNHH một thành viên 100% vốn Nhà nước, sẽ buộc các nhà xuất bản phải đặt hiệu quả kinh tế lên trên hiệu quả chính trị, xã hội.
Thiếu vốn
Tìm nguồn vốn hoạt động hiện đang là vấn đề cam go nhất với các lãnh đạo của các NXB. Thiếu vốn đã hạn chế đến năng lực hoạt động của các nhà xuất bản, nhiều NXB phải tự tìm lối thoát bằng cách mở rộng liên kết xuất bản để huy động được nhiều nguồn lực xã hội. Tuy nhiên, liên kết xuất bản đang để lộ nhiều khoảng trống quản lý khi các NXB không thể kiểm soát chặt chẽ việc thực hiện đúng các quy trình xuất bản, kiểm soát nội dung cũng như số lượng in.
Theo quy định của Luật Xuất bản, cơ quan chủ quản phải cấp vốn ban đầu và đảm bảo các điều kiện cần thiết để NXB hoạt động. Trên thực tế chỉ có rất ít cơ quan chủ quản vận dụng được cơ chế hỗ trợ có hiệu quả cho NXB, còn lại hầu như các NXB phải tự bươn chải, nhiều NXB trong một thời gian dài không đủ vốn để hoạt động. Có NXB từ khi thành lập đến nay không được cấp một đồng vốn nào để hoạt động như NXB Đại học Huế, Tôn giáo, Sân khấu, Khoa học tự nhiên và Công nghệ, Hồng Đức.
Việc không cấp đủ vốn và không đầu tư cho NXB chủ yếu do vướng mắc giữa các quy định của Luật Xuất bản và Luật Ngân sách, vì các NXB đã là doanh nghiệp thì cơ quan chủ quản không đầu tư hoặc không thể đề nghị cấp vốn từ ngân sách cho NXB.
Nguồn nhân lực thiếu và yếu
Hiện có khoảng 5.497 lao động đang hoạt động trong ngành xuất bản, trong đó có 1.233 biên tập viên, hầu hết có trình độ đại học hoặc trên đại học. Theo đánh giá của một số chuyên gia, đội ngũ lao động đáp ứng được yêu cầu hoạt động của các nhà xuất bản ở mức độ trung bình. Có một điều đáng lo ngại là đội ngũ biên tập viên còn thiếu và yếu về chuyên môn nghiệp vụ, trình độ lý luận và bản lĩnh chính trị do hụt hẫng, thiếu vắng những biên tập viên đầu đàn có thực lực để làm trụ cột, đào tạo, bồi dưỡng kiến thức cho lớp trẻ . Để đảm bảo chất lượng sách xuất bản, nhiều NXB phải mở rộng mạng lưới cộng tác viên là các nhà khoa học chuyên ngành, các biên tập viên đã nghỉ hưu.
Việc thiếu đội ngũ biên tập viên chuyên sâu, có bản lĩnh chính trị và nghề nghiệp đang đặt ra cho các NXB và toàn ngành một vấn đề vừa có tính cấp bách lại vừa lâu dài về đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng cao và phải có những cơ chế phù hợp để giữ được những người có tâm huyết, có năng lực gắn bó với hoạt động của từng NXB.
Đi tìm lời giải
Hoạt động xuất bản thuộc lĩnh vực tư tưởng văn hóa, là hoạt động có tính chất đặc thù, không thể đặt mục tiêu lợi nhuận thuần tuý như nhiều ngành kinh tế khác. Cần áp dụng cơ chế đặt hàng đối với những mảng đề tài thiết yếu, nhất là sách chính trị, pháp luật, sách phục vụ đối tượng được hưởng các chính sách xã hội, sách phục vụ thông tin đối ngoại …
Về mô hình tổ chức, cần sớm xem xét lại việc chuyển đổi mô hình tổ chức của các NXB sang Công ty TNHH một thành viên, vì mô hình tổ chức này đang có nhiều quy định cụ thể không phù hợp với Luật Xuất bản và bản chất của hoạt động xuất bản nước ta trong giai đoạn hiện nay.
Về chính sách thuế, nên đưa các nhà xuất bản vào nhóm được áp dụng thuế suất ưu đãi 10% (theo quy định tại khoản 2, Điều 13, Chương III Luật Thuế Thu nhập doanh nghiệp); áp dụng chung mức thuế suất 5% (đối với đối tượng chịu thuế 5% và 10%); đối với đối tượng không chịu thuế cho áp dụng mức thuế suất 0% hoặc 2-3% như nhiều nước ASEAN hiện nay vì nếu không chịu thuế thì không được khấu trừ đầu vào, tưởng là ưu đãi nhưng thực chất lại thiệt thòi hơn là áp chịu thuế suất thấp.
Về chính sách đầu tư: cần có sự thống nhất trong việc hỗ trợ, đầu tư của Nhà nước đối với hoạt động của các nhà xuất bản như đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, kỹ thuật ban đầu mà Luật Xuất bản quy định bao gồm: trụ sở; hệ thống thiết bị hiện đại để ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động xuất bản.
Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực thông qua các hình thức đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ và chính trị cho các biên tập viên, cán bộ lãnh đạo ,qủan lý NXB, từng bước nâng cao tính chuyên nghiệp trong hoạt động xuất bản và chủ động hội nhập quốc tế là nhiệm vụ vừa cấp bách vừa phải kiên trì làm trong nhiều năm là một trong những yếu tố quyết định sự phát triển của ngành xuất bản trong gai đoạn hiện nay.
Để các NXB có thể đạt được cả hai hiệu quả chính trị-xã hội và kinh tế, góp phần đưa tinh hoa văn hóa và tri thức của thế giới đến bạn đọc Việt Nam, giới thiệu văn hóa, con người Việt Nam đến bạn bè thế giới, cần phải ban hành một hệ thống cơ chế chính sách đồng bộ, thực hiện nghiêm Luật Sở hữu trí tuệ, kiên quyết ngăn chặn, đẩy lùi nạn sách lậu. Từ đó, hình thành nên một thị trường xuất bản sôi động, cạnh tranh sòng phẳng, ở đó bạn đọc và xã hội sẽ là những đối tượng được hưởng lợi nhiều nhất, được tiếp cận với những cuốn sách hay, kiến thức mới nhanh nhất ở mức giá hợp lý nhất.
Nguyễn Kiểm - Cục trưởng Cục Xuất bản
